Triển lãm “Hội hoạ Việt Nam – Một điện mạo khác” vào cuối tháng 10 năm 2015 đã tạo cơ hội cho chúng ta trực tiếp chiêm ngưỡng 9 tác phẩm của danh hoạ Lê Phổ. Tìm hiểu về ông, chúng ta hiểu rằng dù rời xa đất nước từ năm 1937 và từ đó chưa bao giờ có dịp về nước cho đến khi mất ở Pari cuối năm 2001, Lê Phổ vẫn xứng đáng là một trong những đại diện xuất sắc nhất của hội hoạ Việt Nam với các tác phẩm vĩnh cửu hoá vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam.
Họa sĩ Lê Phổ
Hoạ sĩ Lê Phổ sinh ngày 02 tháng 08 năm 1907, tại thôn Cự Lộc, xã Nhân Chính, huyện Từ Liêm phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông, nay thuộc quận Thanh Xuân, Hà Nội. Là con thứ 10 trong 11 người con của người cha từng là Khâm sai đại thần xứ Bắc Lê Hoan. Lê Phổ mồ côi mẹ lúc 3 tuổi, mồ côi cha lúc 8 tuổi, ông được vợ chồng người anh cả nuôi nấng dạy dỗ. Năm 16 tuổi, do yêu thích nghệ thuật và rất có khiếu, ông vào học Trường Bách công Bách nghệ, Hà Nội, từng do họa sĩ Gustave Hieroltz giữ chức hiệu trưởng.
Vào năm 1925, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập bởi Victor Tardieu (1870-1937) và Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ (1890-1973), mở cuộc tuyển sinh đầu tiên, tổ chức cùng lúc tại Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Phnom Penh và Vientiane với sự tham dự của 270 thí sinh toàn Đông Dương. Trong số 10 thí sinh trúng tuyển, có tên Lê Phổ. Victor Tardieu là người thầy có ảnh hương lớn đến sự nghiệp hội hoạ của Lê Phổ khi hướng cậu học trò cưng tìm cách dung hòa mỹ thuật hiện đại Tây phương với vốn liếng của mỹ thuật cổ truyền Việt Nam. Dưới sự hướng dẫn tận tình của thầy Tardieu, Lê Phổ đã tỏ ra xuất sắc trong nhiều lĩnh vực, từ tranh lụa đến tranh sơn dầu.
Năm 1928, khi chưa ra trường, Lê Phổ đã từng triển lãm tại Hà Nội với 2 bạn cùng trường, đồng thời là bạn thời thơ ấu là Mai Trung Thứ (1906-1980) và Vũ Cao Đàm (1908-2000). Năm 1930, Lê Phổ tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương thì ngay năm 1931 đã được thầy Tardieu chọn làm phụ tá sang Paris tham giaTriển lãm Đấu xảo Thuộc địa. Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã tham dự triển lãm này với nhiều tác phẩm đặc sắc, gây được tiếng vang mà giới báo chí thời ấy ca tụng như một khám phá mới lạ. Trong số ấy, có 2 tác phẩm sơn dầu đã đoạt huy chương bạc là Chân dung mẹ tôi của Nam Sơn và Thời hạnh phúc của Lê Phổ.
Sang năm 1932, Lê Phổ được cấp học bổng sang học tạiTrường Mỹ thuật Paris. Nhờ đó, ông có điều kiện tìm hiểu nhiều nước châu Âu, tiếp xúc và làm quen với nhiều trường phái nghệ thuật, trong đó trường phái Ấn tượng đã ảnh hưởng đến các tác phẩm nghệ thuật sau này của họa sĩ.
Năm 1933, họa sĩ trở về Hà Nội tham gia giảng dạy ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Năm 1935, Lê Phổ sang Bắc Kinh để nghiên cứu về nghệ thuật cổ điển Trung Hoa. Đến cuối năm, ông được mời vào Huế để vẽ chân dung ông hoàng Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương và vẽ tranh cỡ lớn trang trí ở cung đình Huế.
Năm 1937, Lê Phổ giữ chức Giám đốc Ban Mỹ thuật (Nhà Đông Dương) trong Triển lãm Đấu xảo Quốc tế (Exposition Internationale) tại Paris, Pháp. Ông xuất ngoại cùng lúc với 2 người bạn Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm. Sau đó, cả 3 họa sĩ Việt Nam quyết định chọn Pháp làm nơi định cư.
Năm 1938, lần đầu tiên ông triển lãm cá nhân tại Paris. Năm 1941, ông ký hợp đồng với nhà triển lãm Romanet, để sánh vai cùng các họa sĩ lẫy lừng như Albert Marquet (1875-1947), Foujita (1886-1968)... trong cuộc triển lãm tại Algeria. Sau đó là những triển lãm khắp thế giới, quan trọng nhất là những triển lãm tại Paris (1943, nhà triển lãm Roux-Hentschel, cùng Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm), Bruxelles (1948, nhà triển lãm Van Loo),San Francisco (1962), New York (1963), Sài Gòn (1963)...
Năm 1964, sau khi ký hợp đồng với nhà triển lãm Wailly Findlay (Palm Beach, Chicago, New York, Mỹ), Lê Phổ trở thành họa sĩ Việt Nam nổi tiếng nhất trên thị trường tranh quốc tế. Xuất hiện qua nhiều cuộc đấu giá trên toàn cầu, nhất là tại các nhà đấu giá hàng đầu như Christie’s và Sotheby’s, ngoài giá trị mỹ thuật, tranh của Lê Phổ có giá thị thương mại rất cao.
Lê Phổ mất tại Paris, ngày 12 tháng 12 năm 2001.
Waldemar George, nhà nghiên cứu phê bình nghệ thuật người Pháp đã viết nhiều sách về Picasso, Chagall, Matisse, Modigliani …năm 1970, trong tập sách về Lê Phổ với bài mở đầu: “Lê Phổ - Cây cọ thần diệu” đã phân tích khá kỹ các thời kỳ sáng tác cuả Lê Phổ, khởi đầu từ năm 1931 “một chú Ba lạc giữa kinh đô ánh sáng”, từ tranh lụa đến tranh sơn dầu những năm về sau. Waldemar George gọi Lê Phổ là “hoạ sĩ siêu phàm” đi từ hội hoạ Ấn Tượng qua Hậu Ấn Tượng. Waldemar nhận thấy ở tranh Lê Phổ: "Những con đường của châu Á và châu Âu giao thoa, nghệ thuật phương Đông và nghệ thuật phương Tây mở ra một cuộc đối thoại thân tình".
Năm 1995, nhân chuyến đi Pháp để nghiên cứu mỹ thuật hiện đại phương Tây, họa sĩ Trịnh Cung đã nhận xét về Lê Phổ “Trong dòng thác nghệ thuật thời ấy luôn bùng lên những đợt sóng dữ dội, Lê Phổ đã không bị chìm lấp, mà trái lại các tác phẩm hội họa của ông vừa thể hiện một trình độ sử dụng sơn dầu hết sức điêu luyện, đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật ấn tượng - làm bừng thức một thiên nhiên lung linh hoa lá, vừa gợi cảm một thế giới xa vắng đầy yêu thương mà người họa sĩ đã đánh mất trong những ngày tháng rời xa quê nhà”.
Trong suốt cuộc đời của mình, dù định cư tại Pháp từ năm 1937 và từ đó không còn về thăm lại quê hương, họa sĩ Lê Phổ luôn nhắc về những tình cảm sâu đậm của mình với quê hương, đất nước. Trong tranh của ông, những đặc trưng về Việt Nam, Á Đông được thể hiện qua nét vẽ những bông hoa và những người phụ nữ hoà mình với tự nhiên và trẻ thơ. Waldemar nhận xét Lê Phổ thể hiện nỗi nhớ quê hương bằng hàng ngàn bông hoa và các thiếu nữ; “Một con thuyền lướt giữa những bông súng, những cô gái ẩn hiện hái trái cây trong vườn địa đàng, họ thật kiểu cách và được nhớ đến bởi sự duyên dáng, niềm vui của cuộc sống phát ra từ tất cả, trong tiết trời xuân vô tận, những thiếu nữ mảnh mai đang dùng bữa trưa trên một hiên nhà, những đĩa trái cây trên bàn phủ khăn, bình đựng đầy hoa dại: thế giới của Lê Phổ là một thiên đường trên trái đất".
Còn nhà phê bình hội hoạ Corinne de Menonville đã nhận xét trong cuốn sách "Những tác phẩm hội hoạ Việt Nam" như sau: "Ở giai đoạn đầu, người phụ nữ (trong tranh Lê Phổ) thường mỏng manh, e ấp, khuôn mặt trái xoan, có ánh sáng tạo hiệu ứng cho hồn tranh. Họ đều toát nên sự trang nhã, nhẹ nhàng, duyên dáng, lịch thiệp. Với tranh lụa, màu sắc nguyên chất và đậm sắc thái tạo nên khung cảnh lãng mạn. Giai đoạn tiếp theo, tranh sơn dầu vẫn đặt phụ nữ là tâm điểm, nhưng có thêm những cảm giác về tự do qua cử chỉ và màu sắc. Tranh lụa, người vẽ mất nhiều thời gian, cần sự tinh tế và tỉ mỉ, trong khi tranh sơn dầu, người nghệ sĩ được phép sáng tạo hơn với nhiều cử động và mức độ của màu sắc. Ảnh hưởng bởi trường phái ấn tượng, các tác phẩm thời gian này thể hiện sự tự do, tính hoa mỹ, hân hoan trong ánh sáng, nhịp nhàng trong nét cọ".
Vào tháng 9 năm 1993, khi tuổi đã cao, họa sĩ Lê Phổ từng bày tỏ dự định trao tặng đất nước Việt Nam thân yêu của ông một số bức tranh. Họa sĩ nói: “Tôi ở Pháp 60 năm nay, tôi mang quốc tịch Pháp nhưng không lúc nào tôi không nhớ đến quê hương. Vì thế tôi đã để riêng ra 20 bức tranh lựa chọn rất cẩn thận để biếu Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam”.
Năm 1946, tại Paris, gia đình Lê Phổ từng là cơ sở để giúp đỡ phái đoàn ngoại giao của Việt Nam lần đầu sang Pháp. Mỗi lần Thủ tướng Phạm Văn Đồng sang Pháp đều đến thăm họa sĩ Lê Phổ. Gia đình ông còn được Hồ Chí Minh tặng tấm ảnh của mình với dòng đề tặng: “Tặng chú Lê Phổ. Chào thân ái”.
Nguồn : http://vanhien.vn/news/danh-hoa-le-pho-niem-tu-hao-cua-hoi-hoa-viet-nam-41034
